Na kartach historii, czyli Opatkowice

hbenedNie wiadomo, jak potoczyłyby się losy Zakliczyna vel Goluczyna, gdyby nie zapis Tomsławy (wdowy po Pakoszu) osady na rzecz Benedyktynów z Tyńca. Benedyktyni, zwani też czarnymi mnichami, przybyli do Polski wraz z czeską księżniczką Dobrawą otrzymując pierwsze dobra na polskich terenach. Nie jest to, jak powszechnie się sądzi, Tyniec i podkrakowskie dobra, bo jak wiadomo w owym czasie Małopolska nie była jeszcze podporządkowana rodzącemu się państwu polskiemu. Wszystko wskazuje na to, że pierwsze benedyktyńskie klasztory powstały w Poznaniu, Międzyrzeczu i Łęczycy. Donację tyniecką należy wiązać z czasami Kazimierza Odnowiciela, z tym, że dotyczyła ona obszarów podkrakowskich. Rozszerzenie donacji na tereny obejmujące dzisiejszą gminę Zakliczyn aż po Ziemię Jasielską, niektórzy przypisują Judycie Salickiej, zwanej też Judytą Szwabską, która była drugą żoną Władysława Hermana.

Przepraszam w tym miejscu, ale ja się z tego po prostu śmieję. Druga żona Hermana, Judyta Maria, siostra cesarza Henryka IV, to było niezłe ziółko znane w całej ówczesnej Europie. Zanim została żoną Władysława Hermana, była żoną pretendenta do tronu węgierskiego i po śmierci męża, miast, jak to było wówczas w zwyczaju, udać się za klasztorną furtę, szybko się odnalazła, jakby to ująć, w uciechach życia doczesnego, co przysparzało cesarzowi wstydu „na cały ówczesny świat". Nic dziwnego, że ślub Judyty z polskim księciem był dla Henryka IV wielkim wybawieniem. W ciągu trzech lat Judyta urodziła Hermanowi trzy córki, wprawiając polski dwór w osłupienie. Książę przez dwadzieścia lat dochował się zaledwie dwóch synów (co w dziejach rodów panujących było rzadkością), a do urodzenia Bolesława potrzebna była nawet interwencja św. Idziego. Władysław zbliżał się już do pięćdziesiątego roku życia, a Judyta Maria przekroczyła czterdziestkę. W owych czasach był to wiek uważany za zaawansowany, zatem niespodziewana płodność książęcej pary wzbudzała zdziwienie i słuszne podejrzenie, że ojcem księżniczek był Sieciech. O tym palatynie, który chciał wygubić ród Piastów, pisałem wcześniej. Mnie zastanowiło co innego. Oto pierwsza żoną Władysława Hermana była też Judyta, tyle, że z rodu Przemyślidów; córka władcy Czech Wratysława II i Adelajdy węgierskiej. W odróżnieniu od Julity Szwabskiej, Julita Czeska była bogobojną i bardzo dobrą kobietą i władczynią dbającą nie tylko o dwór, ale ogół poddanych. Był jednakże duży problem. Przez kilka lat Herman i Judyta nie mogli doczekać się potomstwa. Przyczyny tej niemocy raczej leżały po stronie księcia. Kiedy już konwencjonalne metody zawiodły, małżonkowie zwrócili się więc o pomoc do św. Idziego. Wykonano ze złota figurę dziecka i wraz z bogatymi darami wysłano do klasztoru w Saint Gilles. Polskie poselstwo poprosiło miejscowych zakonników o modlitwy do patrona zgromadzenia w intencji narodzin potomka książęcej pary. I okazało się, że św. Idzi pomógł! Niebawem przyszedł na świat Bolesław, nazywany Krzywoustym, a kult św. Idziego rozpowszechnił się w Polsce. Radość na płockim dworze zakłóciła choroba Judyty, która po urodzeniu syna nie powróciła do zdrowia i zmarła kilka miesięcy później. Mały Bolesław również ucierpiał podczas porodu, to zapewne z powodu urazów wówczas odniesionych wziął się jego przydomek – Krzywousty - badania antropologiczne wykazały, że miał trwale zniekształconą szczękę. No i teraz możemy wrócić do Benedyktynów - donacji jakie otrzymywali od władców i przy okazji genezy kultu św. Idziego na ziemiach polskich, Zakliczyńskiej nie wyłączając. Jan Długosz przypisał czynność założenia klasztoru księciu Kazimierzowi Odnowicielowi i oznaczył ją dokładną datą: rokiem 1044. Dalej w historii dotyczącej Benedyktynów Tynieckich jest tylko coraz ciekawiej jeszcze. Nie będę wdawał się w dysputy na ten temat prowadzone przez polskich i zagranicznych historyków, ale zapewne moi czytelnicy słyszeli o tzw. falsyfikacie tynieckim, czyli o domiemanej fabrykacji, zapewne w XIII wieku, być może na początku XIV wieku, dokumentu legata Idziego. O co w wielkim uproszeniu chodzi ? Ano o to, kto do czego miał prawo na przestrzeni późniejszych wieków, a ściślej pisząc do czego mieli prawo Benedyktyni, król czy możnowładcy. O to na przestrzeni wieków toczyły się naprawdę gorące spory. W czym więc rzecz. Potwierdzenie fundacji przez legata papieskiego Idziego z Tuskulum, datowane jest na rok 1105, a faktycznie wystawione było w latach 1123/24. Legat papieski Idzi, w latach 1123 -1125, z polecenia papieża Kaliksta II, bawił na Węgrzech i w Polsce i tylko wówczas, koło roku 1124, a nie w roku 1105 jak opiewa przekazana w samym dokumencie data, mógł go wystawić. No i to musiało wzbudzić czujność badaczy, bo dziwne byłoby gdyby nie wzbudziło. Legat Idzi swym aktem bynajmniej nie zastępował dokumentu fundacyjnego (wszelako tego brak), lecz ograniczał się do wymienienia wszystkich posiadłości klasztornych, jakie ten miał posiadać tyniecprzed rokiem 1124, a także podawał do wiadomości fakt nadania dziesięcin kościelnych w posiadłościach klasztornych przez ówczesnego biskupa krakowskiego Radosta. To było takie potwierdzenie – to jest nasze i trzymajcie się od tego z daleka. Warto przytoczyć tą część dokumentu legata papieskiego, która odnosi się do fundacji na rzecz Benedyktynów z Tyńca naszych ziem. Zaczyna się ona od słów, że królowa Judyta wniosła klasztorowi tynieckiemu: Książnice z karczmą, niewolnikami imieniem Sokół wraz z synami jego Niedomiarem Miłujem i Sglizą. I dalej bez jakiegokolwiek przystanku wymienia się wsi: Dolany z komornikami (nagrodnikami), następnie Kargów, Pawężów, Tuchów, Zdonia, Januszkowice, Biezdziedzia, Siepietnica, Krotowice, Szebnia, Dęborzyn, Smikło, Posowice, Sciejowice, następnie Tarnów, Pilzno, Mikluszowice, Lubuszowa, Okulice, wreszcie Dunajec (in Dunagez domine Judithe homines Radesa, Nemog, Zduca, Radech – o tym zapisie za chwilę), Umieszcz, Sobolów, Klecie i Brzostek, razem 25 wsie. Zauważyliście, że przy Dunagez (dzisiejszy Zakliczyn) jeszcze raz znalazła się wzmianka o fundatorce Judycie. Otóż, stało się to zapewne dlatego, że we wszystkich pozostałych wypadkach nadany został obszar wraz ze znajdującymi się w nim ludźmi, natomiast w Dunajcu (Zakliczynie) do posagu „królowej" należały tylko zagrody i źrebie osadzone przez czterech chłopów, tj. Radziesza, Niemoja, Zdzika i Radka. W krajobrazie ówczesnego osadnictwa wiejskiego takie rozdrobnione formy posiadania są dość częste. Ponadto pamiętamy, że te okolice były własnością Gierałtów i całość Zakliczyna trafia dopiero w ręce Benedyktynów tynieckich po donacji Tomsławy, wdowy po Pakoszu. No i jeszcze te kłótnie historyczne o królową Judytę. Jak przeczytacie gdzieś, że Judyta to była żona Bolesława Chrobrego czy Śmiałego, to sobie to odpuśćcie. Mówiąc brutalnie; historycy czy tam kronikopisarze pisali zazwyczaj na czyjeś zlecenie i mieli dopasować historię do aktualnych potrzeb. Mieli więc imiona Bolesław i Judyta, no to dopasowywali; najlepiej tak, żeby było wcześniej, a wcześniej od Hermana i Judyty (moim zdaniem Judyty z rodu Przemyślidów), był Bolesław Chrobry (nie miał żony Judyty) czy Bolesław Śmiały (nie miał żony o imieniu Judyta). Ot. Cała zagadka. Czyż współcześni uczeni w historii nie dopasowują przekazu do aktualnie panujących trendów ? Dopasowują. To dlaczego by się nad przodkami znęcać w tej kwestii ? Dla historii Zakliczyna istotne jest, że akurat daty się między sobą nie kłócą. Mogła Judyta darować cztery chłopskie zagrody, a potem, w 1284 roku Tomsława całą osadę. Tak zaczyna się historyczna kariera Zakliczyna zwanego wówczas Opatkowicami.

Koniec

P.S.

Za tydzień zaprezentuję Państwu podsumowanie moich opowieści o Zakliczynie. Wszak od pojawienia się w historii Opatkowic, informacji jest już zupełnie sporo i dla chcącego poznać dzieje Zakliczyna, trudności nie ma. Rzecz oczywista, można dyskutować z wieloma historycznymi tezami, a materiał ku temu jest obszerny, daleko obszerniejszy niż o czasach, o których pisałem w Opowieściach.

Partner zakliczyninfo

Archiwum


© Oficjalny Portal Internetowy Zakliczyńskiego Centrum Kultury w Zakliczynie. Wszelkie prawa zastrzeżone.
Wykonanie: M. Papuga. Regulamin witryny www.zakliczyninfo.pl